شما اینجا هستید | 

چالش دسته بندی و گونه بندی در تاریخ نگاری معماری

62
3
0
دسته بندی معماری

 

دسته‌بندی روشی است برای خوانش و بیان پدیده‌هایی که دارای ویژگی‌ها و نشانه‎های درخور هستند. این روش، پژوهش و جست‌وجو در تاریخ‌نگاری معماری را نیز در بر می‌گیرد. پدیده‌های در پیوند با معماری، گزاره‌ای پایا و بی‌زمان نیستند و در گذر تاریخ دگرگون می‌شوند. پژوهشگران این دگرگونی‌ها را در دسته‌بندی‌های گوناگون جای داده‌اند و بازشناسی می‌کنند. در این جستار کوتاه به برخی از پرسمان‌های گوناگون دربارۀ چالش دسته‌بندی و گونه‌بندی در تاریخ‌نگاری معماری می‌پردازیم.

 

از رایج‌ترین گونه‎های دسته‌بندی، بازۀ زمانی روزگار ماد تا پایان پهلوی را در بر می‌گیرد. در این دسته‌بندی، از چند هزار سال تاریخ پیش از ورود آریایی‌ها نشانی یافت نمی‌شود و گویا این برهه از تاریخ نادیده انگاشته شده است. افزون‌بر‌این چنین روشی سبب شده است تا از پژوهشی مناسب دربارۀ معماری پس از دوره انقلاب اسلامی بی‌بهره بمانیم.

 

روش دیگری از دسته‌بندی، به معماری پیش و پس از اسلام یا معماری سنتی و مدرن و… وابسته است. از پیامدهای این روش ناآگاهی از معماری در گذار از این دوران است که سبب شده است تا چنین برهۀ ویژه‌ای از گاه‌شماری ایران، در خاموشی و تاریدگی تاریخ پنهان شود.

 

دسته‌بندی دیگری نیز برپایۀ روش‌هایی مانند پارتی، پارسی، خراسانی، رازی و… به کار گرفته شده است. ولیکن این پرسش بنیادین پیش می‌آید که چگونه می‌توان این دسته‌بندی را، که ریشه در یک گسترۀ کوچک از پهنۀ گستردۀ سرزمین ایران دارد، پذیرفت و آن را شناسه‌ای برای سراسر گسترۀ ایران قلمداد کرد. برای نمونه اگر به ساختمان شیوۀ آذری بپردازیم، خواهیم دید که دو گونۀ کمابیش ناهمسان در این شیوه وجود دارد که یکی در پهنۀ میانی و آذربایجان و دیگری در فرارود و به‌ویژه سمرقند آرایش یافته است.

 

گونۀ دیگری از دسته‌بندی، در فرمانروایی‌ها و نژادها گزیده شده‌اند؛ مانند هخامنشی، ساسانی، غزنوی، مغولی، تیموری، صفوی، قاجاری و… . ناتوانی این گونه دسته‌بندی در این است که هیچ‌گاه فرمانروا یا نژاد به‌تنهایی نمی‌تواند شیوه یا سیاقی از معماری را بیافریند. چنان‌که آشکار است معماری ایران در درازای چندین هزار سال، دانسته‌ها و بنیان‌های خود را نگهداری کرده و از فرایند ماندگاری آن، این معماری پدیدار شده است. بنابراین معماری فراتر از خواست فرمانروا یا نژادی ویژه است و پدید آمدن آن به زمینه‌هایی همچون اقتصاد، فرهنگ، بوم، آیین، بستر و… بستگی دارد.

 

دسته بندی معماری

 

روش دیگری از دسته‌بندی، تنها به مرزهای کنونی ایران می‌پردازد. آشکار است که این سرزمین در گذشته بسیار گسترده‌تر بوده است و نمی‌توان گستره‌ای مانند خراسان‌بزرگ یا فرارود با شهرهایی مانند مرو، هرات، بخارا یا سمرقند را در خوانش معماری آن نادیده گرفت.

 

دسته‌بندی دیگری هم به‌دست خاورشناسان انجام گرفته است. این شیوه نیز به‌خاطر ناآشنایی بسیاری از آنان با جامعۀ ایران و برابرسنجی آن با انگاره‌های سرزمین خود، دچار سستی‌هایی است که از بازشناسی درست و مناسب معماری جای‌گرفته در این دسته‌بندی‌ها می‌کاهد.

 

افزون بر دسته‌بندی، یکی از روش‌های دیگر در بازشناسی ساختمان‌ها، گزینش برپایۀ گونه‌بندی می‌باشد. گونه‌بندی ساختمان‌ها بر پایۀ درون‌گرایی و برون‌گرایی در معماری از رایج‌ترین شیوه‌هاست. اما این روش را نیز نمی‌توان یک ویژگی برجسته برای دسته‌بندی‌های معماری شناخت؛ زیرا گونه‌های دیگری از ساختمان‌ در ایران جای دارند که درون‌گرایی یا برون‌گرایی را در بر نمی‌گیرند. همچنین درون‌گرایی در گسترۀ گرم‌و‌خشک ایران مانند طبس با گسترۀ گرم‌و‌مرطوب مانند شوشتر، یا سرد‌و‌خشک مانند مراغه ناهمگون است.

 

نوع دیگر این گونه‌بندی برپایۀ ویژگی‌های آب‌و‌هوایی و سرزمینی است. این شیوه را نیز نمی‌توان برای گسترۀ ناهمسان ایران یکسان دانست؛ برای نمونه همۀ ساختمان‌های گسترۀ کویری و گرم‌و‌خشک، درون‌گرا نبودند و گاهی به‌صورت نیمه‌درون‌گرا یا برون‌گرا ساخته می‌شدند. چنان‌که کوشک‌های درون برخی از باغ‌ها یا برخی از آرامگاه‌ها به‌سبب ویژگی کارکردی و زیستگاهی، برون‌گرا ساخته شده‌اند؛ مانند کوشک هشت‌بهشت، جهان‌نما و… .

 

روش دیگری برپایۀ گونه‌شناسی ساختمان‌ها مانند مسجد، مدرسه، کاروانسرا، بازار، خانه و… است. در این شیوه، چیستی معماری بیشتر با برابرسنجی دیگر گونه‌های همسان خود یا به شیوۀ تک‌نگاری انجام می‌گیرد. در چنین روشی، نشان‌های دوسویه این گونه‌ها بر دسته‌های دیگر نادیده انگاشته می‌شود. برای نمونه از تأثیر مسجد بر مدرسه یا مدرسه بر خانقاه و… آگاهی چندانی به دست نمی‌آید.

 

درنهایت هیچ یک از این دسته‌بندی‌ها را نمی‌توان بر دیگری برتری داد؛ زیرا در عین سادگی و آسودگی در تاریخ‌نگاری معماری، در هر کدام، خوبی‌ها و بدی‌هایی یافت می‌شود. با پدیدارشناسی این دسته‌بندی‌ها، باید گواهی داد بخش‌بندی ویژه‌ای که سراسر شرایط و جوانب سیر تحول و تطور معماری را در بر گیرد، بسیار سخت است؛ زیرا گسترش دانش انسانی و اسناد و تحلیل‌ها، با گذر زمان به دگرگونی در گزاره‌ها می‌انجامد و برخی از کاستی‌های دسته‌بندی و گونه‌بندی را به چالش می‌کشد که تا پیش از این نهفته بود. شناسه و ویژگی برگزیده در تاریخ‌نگاری معماری باید به‌گونه‌ای باشد که برآمده از زمانه و زمینه و گسترۀ پژوهش باشد و با روی‌آوری به پیوستگی‌ها و گسستگی‌های پیش یا پس از خود انجام پذیرد.