شما اینجا هستید | 
  • سازانو
  • مقالات
  • برند |  
  • آشنایی با انواع سنگ های دگرگونی و چگونگی بوجود آمدن این گون از سنگ ها

آشنایی با انواع سنگ های دگرگونی و چگونگی بوجود آمدن این گون از سنگ ها

86
0
0
آشنایی با انواع سنگ‌های دگرگونی  و چگونگی بوجود آمدن این گون از سنگ ها

برخی سنگ‌ها در پی فشار و گرمای زياد، بی‌آن‌که ذوب شوند، دگرگونی‌های فيزيکی و شيميايی پيدا می‌کنند و سنگ‌های ديگری به نام سنگ‌های دگرگونی را پديد می‌آورند. سنگ دگرگونی ممکن است نسبت به سنگ مادر، شکل، اندازه، نوع کانی‌ها و در نتيجه بافت و ترکيب شيميايی بسيار تازه‌ای داشته باشد. هر چه گرما و فشاری که به سنگ‌ها وارد می شود، کم‌تر باشد، دگرگونی آن‌ها کم‌تر است که از آن به دگرگونی ضعيف ياد می‌شود. به وجود آمدن گرافيت و برخی زغال‌سنگ‌ها از اين گونه است. اما هر چه گرما و فشاری که به سنگ وارد می ‌شود، بيش‌تر باشد، دگرگونی‌ها نيز بيش‌تر خواهد بود که از آن به دگرگونی شديد ياد می‌شود. به وجود آمدن الماس نمونه‌ی از دگرگونی بسيار شديد است. 
علاوه بر فشار و گرما، برخی سيال‌ها نيز در فرايند دگرگونی دخالت دارند. بررسی‌ها نشان داده است که همه‌ی سنگ‌ها به طور ميانگين 5/3 درصد دی ‌اکسيدکربن و 5/5 درصد آب دارند. طی دگرگونی، آب و دی‌اکسيد کربن سيال فعالی را به وجود می‌آورند که البته نقش آب پر رنگ‌تر است. بررسی‌ها نشان داه است که فشار و گرمای زياد در بسياری از سنگ‌ها هيچ گونه دگرگونی به وجود نمی‌آورند، اما اگر به سنگی که در فشار و گرمای زياد است، اندکی آب افزوده شود، برخی کانی‌ها با تندی بيش‌تر رشد می‌کنند و حتی کانی‌های جديدی در سنگ به وجود می‌آيد. چرا که آب به جدا شدن برخی يون‌ها از کانی‌ها و جابه‌جا شدن آن‌ها در سنگ کمک می‌کند. 

 

سنگ‌های دگرگونی به روش‌های زير پديد می‌آيند: 


1. دگرگونی مجاورتی. گاهی سنگ مادر در کنار توده‌ی آذرين قرار می‌گيرد. در اين صورت، در جای برخورد آن با توده‌ی داغ، بلوری‌شدن دوباره و دگرگونی شديد رخ می‌دهد. اما با زياد شدن فاصله از توده‌ی آذرين از شدت دگرگونی کاسته می‌شود. 
2. دگرگونی جنبشی. اين نوع دگرگونی در پی فشار جهت‌دار و گرمای فراهم شده از انرژی مکانيکی هنگام شکستن سنگ‌ها رخ می‌دهد. در جای گسل‌ها، که شرايط اين دگرگونی را دارند، سنگ دانه ريز و سياه‌رنگی به نام ميلونيت پديد می‌آيد. 
3. دگرگونی دفنی. اين نوع دگرگونی در پی انباشته شدن پيوسته‌ی رسوب‌ها در کف محيط‌های رسوبی به وجود می‌آيد. لايه‌های زيرين در پی فشار وزن رسوب‌ها فشرده می شوند و سنگ‌های رسوبی را پديد می‌آورند. اما لايه‌های بسيار پايين‌تر، در پی فشار و گرمای زياد رفته‌رفته دگرگون می‌شوند. 
4. دگرگونی گرمابی. در اين دگرگونی آب بسيار داغ نقش مهمی دارد. اين آب ممکن است از ماگما يا آب‌ها زيرزمينی باشد. در اين دگرگونی گاهی موادی به سنگ مادر افزوده يا از آن برداشت می شود. 
5. دگرگونی برخوردی. در پی برخورد سنگ‌های آسمانی بزرگ بر سطح زمين رخ می‌دهد. اين نوع دگرگونی در زمين کمياب است، اما در سطح ماه و مريخ به فراوانی رخ می‌دهد. 
6. دگرگونی ناحيه‌ای. اين نوع دگرگونی نتيجه‌ی همه‌ی عامل‌هايی است که در دگرگونی سنگ‌ها از آن‌ها نام برديم. بيش‌تر سنگ‌های دگرگونی نيز به همين روش به وجود می‌آيند. اين نوع دگرگونی اغلب در فرورانش ورقه‌های سنگ‌کره رخ می‌دهد. در ايران در راستای رشته کوه زاگرس از سنندج تا حاجی‌آباد(شمال بندر عباس)اين نوع دگرگونی ديده می ‌شود و بخش زيادی از سنگ‌های دگرگونی که در کارهای ساختمانی کاربرد دارند، از معدن‌های همين ناحيه به دست می‌آيد. 

 

بافت سنگ‌های دگرگونی 


سنگ‌های دگرگونی به دليل فشار همه‌سويه‌ای که به آن‌ها وارد می‌شود، بسيار متراکم هستند و حجم فضاهای خالی در آن‌ها بسيار پايين است. دگرگونی جنبشی بيش از همه باعث بر هم ‌خوردن بافت اوليه‌ی سنگ می‌شود. طی دگرگونی کانی‌های دانه‌ريز با هم يکی می‌شوند و کانی‌های دانه‌درشت‌تری به وجود می‌آورند. گاهی نيز، به‌ويژه در دگرگونی جنبشی، دانه‌ها شکسته می‌شوند و دانه‌های ريزتری به وجود می‌آيد. با بلوری شدن دوباره و رشد دانه‌ها، ديواره‌ی بين دو کانی کنارهم، حالت دندانه‌ای و مضرس به خود می‌گيرد. اين بافت را مضرسی يا درهم و گاهی دانه‌قندی می‌گويند. فشار جهت‌دار عمودی نيز باعث جهت‌يافتگی کانی ‌ها به صورتی می‌شود که سنگ نمای لايه‌ای يا نواری پيدا می‌کند که از آن به فولياسيون ياد می‌شود. 

 

خانواده‌های سنگ‌های دگرگونی 


سنگ‌های دگرگونی را بر پايه‌ی جهت‌يافتگی در دو گروه دارای جهت‌يافتگی و بدون جهت‌يافتگی جای می‌دهند. 
1. سنگ‌هايی که کانی‌ها آن‌ها جهت‌يافتگی دارند: اين سنگ‌ها مانند سنگ‌های رسوبی نمای لايه‌ای دارند. 
الف) اسليت، در پی دگرگون شدن ضعيف شيل‌ها پديد می‌آيد. کانی‌های رسی،کوارتز، مسکوويت و کلريت از کانی‌های اصلی آن هستند. 
ب) فيليت، در پی دگرگون شدن ضعيف شيل‌هايی پديد می‌آيد که کانی‌ها ورقه‌ای بزرگ‌تری دارند. اين سنگ با داشتن سطح براق از اسليت بازشناخته می‌شود. 
ج) شيست، از دگرگون شدن شديد شيل‌ها پديد می‌آيد. بيش از نيمی از کانی‌های آن را کانی‌های ورقه‌ای مانند مسکوويت و بيوتيت تشکيل می‌دهند. دوگونه از شيست‌ها، تالک‌شيست و کلريت‌شيست، از دگرگونی سنگ‌های بازالتی پديد می‌آيند. 
د) گنايس، فراوان‌ترين سنگ دگرگونی است. سنگ مادر آن ممکن است گرانيت، ريوليت، سنگ‌هايی با دگرگونی ضعيف و سنگ‌های رسوبی، مانند آرکوز، باشد. کانی‌های اصلی گنايس‌ها از کوارتز، فلدسپات سديم‌دار و فلدسپات پتاسيم‌دار است. بيش‌تر آن‌ها نوارهای يک‌درميانی از رنگ سفيد يا صورتی و لايه‌های تيره دارند. گنايسی که بيش‌تر از کانی‌ها تيره درست شده باشد، آمفيبوليت نام دارد. 
2. سنگ‌هايی که کانی‌های آن‌ها جهت‌يافتگی ندارند: اين سنگ‌ها مانند سنگ‌های آذرين نمای توده‌ای دارند. 
الف) مرمر، از دگرگونی سنگ‌های آهکی و دولوميت پديد می‌آيد. اگر خالص باشد به رنگ سفيد برفی و اگر دارای کانی‌هايی مانند ميکا، گرونا، ولاستونيت و کلريت باشد، به رنگ‌های سبز، صورتی، خاکستری و حتی سياه ديده می‌شود. 
ب) کوارتزيت، در پی دگرگونی نه چندان شديد ماسه‌سنگ کوارتزی پديد می‌آيد. کوارتزيت خالص سفيدرنگ است اما اکسيدهای آهن آن را صورتی يا قرمز می‌کنند. 
ج) هورنفلس، از دگرگونی مجاورتی سنگ‌های رسی پديد می‌آيد. بافت مضرس و رنگ تيره‌ای دارد. 

 

چرخه‌ی سنگ 


طی زمان دراز و در پی واکنش‌های شيميايی، فيزيکی و زيستی، هر سه گروه سنگ‌ها می‌توانند به هم تبديل شوند. سنگ‌های آذرين از سرد شدن ماده‌ی مذاب به وجود می‌آيند. اگر فرياند سرد شدن ماده‌ی مذاب زير پوسته‌ی زمين رخ دهد، سنگ‌های آذريت درونی پديد می‌آيند. سنگ‌ها آذرين بيرونی از سرد شدن گدازه نزديک يا روی سطح زمين به وجود می‌آيند. زمين شناسان بر اين باورند که سنگ‌های آغازين زمين همه از نوع آذرين بوده‌اند، چرا که زمين در آغاز توده‌ای از ماده‌ی مذاب بوده است. 
سنگ‌های آذرين در برخورد با هوا و آب دچار هوازدگی و فرسايش می‌شوند و به صورت ذره‌های کوچک‌تری می‌شکنند و خرد می‌شوند. آن ذره‌ها در پی نيروی گرانش، آب‌های جاری، يخچال‌ها، موج‌ دريا و باد جابه‌جا می‌شوند و به محيط‌های رسوب‌گذاری، به‌ويژه درياها و درياچه‌ها، می‌روند. طی اين جابه‌جايی نيز بيش از پيش خرد می‌شوند. رسوب‌ها در محيط‌های رسوب‌گذاری به صورت لايه‌های موازی و افقی روی هم انباشته می‌شوند و طی فرايند سنگ‌زايی، سخت می‌شوند و سنگ‌های رسوبی را پديد می‌آورند. 
اگر سنگ‌های رسوبی در ژرفای زيادی جای گرفته باشند، در پی فشار وزن لايه‌های بالايی يا فشار فراهم شده از جابه‌جايی ورقه‌های زمين و گرمای درون زمين، آرام‌آرام دگرگون می‌شوند و سنگ‌های دگرگونی را می‌سازند. سنگ‌های دگرگونی نيز اگر گرمای بيش‌تری ببينند، ذوب می‌شوند و ماگما می‌سازند. از سرد شدن ماگما نيز بار ديگر سنگ آذرين پديد می‌آيد. 
اين چرخه‌ی سنگ، که از آغاز پديد آمدن زمين همواره ادامه داشته است، بيش از 200 سال پيش از سوی جيمز هاتن پيشنهاد شد. او با گردآوری يافته‌های زمين‌شناسان پيش از خود به اين نتيجه دست يافت. اين چرخه با افزايش آگاهی دانشمندان از فرايند زمين‌ساخت ورقه‌ای بيش از پيش روشن‌تر شد. اين چرخه ميان‌برهايی نيز دارد. برای نمونه گاهی سنگ آذرين بی آن که هوازده شود و سنگ رسوبی پديد آورد، در پی گرما و فشار به سنگ دگرگونی تبديل می‌شود. جای برخورد ورقه‌های قاره‌ای نمونه‌ای از جاهايی است که اين فرايند در آن رخ می‌دهد. 

 


 

سنگ جم

سنگ جم